TRASOWANIE MIASTA. Samochodowe arterie komunikacyjne a urbanistyczne otoczenie zabytkowe dawniej, dziś i jutro


-

Collegium Novum Akademii Kaliskiej im. Prezydenta S. Wojciechowskiego w Kaliszu
Kalisz, ul. Nowy Świat 4

Punktem wyjścia naszej koncepcji konferencyjnej jest specyficzne „trasowanie” przestrzeni
miasta Kalisza w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, opisywane,
postulowane i forsowane nieraz na łamach „Ziemi Kaliskiej”, wiodącego pisma lokalnego i
regionalnego. W poświęconych nowym drogom artykułach operowano takimi pojęciami jak
„arterie”, „krwioobieg miasta”, „przepustowość”, czy też „zawalidrogi”. I choć język tego
rodzaju wywodzi się z oświeceniowych debat o zadaniach regulacji i sanitaryzacji miast
europejskich, to w XX-wiecznych realiach nabiera on nowych znaczeń wskutek rewolucji
motoryzacyjnej. Wynalazek samochodu, a także fordyzm i tayloryzm w produkcji
przemysłowej i zarządzaniu – zrewolucjonizowały dostępność komunikacyjną, postrzeganie
czasu i przestrzeni, indywidualne style konsumpcji i wrażliwości oraz kształt przepływów
gospodarczych i kulturowych na wielu poziomach życia społeczeństw XX i XX wieku. I nadal
rewolucjonizują, co widać dobrze w polskich realiach ostatnich lat.

Wpływ motoryzacji indywidualnej oraz transportu samochodowego na zarządzanie miastami,
w tym teorię i praktykę urbanistyczną, wydają się być klasycznymi tematami historii
urbanizacji w XX wieku. Samochód, automobil – od początkowych zachwytów i ciekawości –
szybko zaczął budzić niepokój miejskiej, szczególnie wielkomiejskich obserwatorów i
mediów, mnożących doniesienia o katastrofach, wypadkach, chaosie panującym na ulicach.
Wrażenie zamętu i przeciążenia miasta wskutek postępów motoryzacji wykorzystał w
klasycznych tekstach urbanistycznych Le Corbusier, posługując się wycinkami z paryskiej
prasy dla zobrazowania kontekstu swoich rewolucyjnych, anulujących tradycyjne typologie
przestrzenne, koncepcji z Planu Voisin.

Samochody na ulicach miast I połowy XX wieku szybko stały się swoistym medium
nowoczesności i katalizatorami rewolucyjnych koncepcji, podkopujących dotychczasowe
hierarchie miejskiej topografii, uznane za przestarzałe. Dla zaskakująco różnorodnych
środowisk i planistów ruch samochodowy zdawał się obnażać wszystko, co w istniejących
miastach i ich połączeniach nie przystawało do nowych, technologicznie zorientowanych
koncepcji życia społecznego, gospodarki i kultury.

Arteria dla samochodów, trasa szybkiego ruchu, trasa przelotowa – to fascynujące tematy
urbanistyki XX wieku. Zadziwiają, fascynują, przerażają efekty planowania, które tak
sugestywnie pokazywała wielka diorama General Motors na wystawie światowej 1939 roku
(Norman Bel Geddes – Futurama) – Ameryka przyszłości z autostradami i aglomeracjami
wieżowców pośród estakad. Separacja ruchu, przepustowość, przelotowość, bezkolizyjność;
podróż samochodem jako optymalizacja, pokaz sprawności. Szybki przejazd przez miasto
jako dowód sprawnego zarządzania, planowania, mechanizmu miasta, naukowości założeń,
obliczeń i sensu wysiłków. Przebudowa, modernizacja, usprawnienie – przebijanie,
„trasowanie” miasta. W tym miasta dawnego, historycznego – samochód, asfalt i zabytki na
deskach kreślarskich i w rzeczywistości.

Wertując roczniki „Ziemi Kaliskiej”, podobnie jak i setek innych pism regionalnych czy
krajowych z połowy i drugiej połowy XX wieku, natkniemy się więc na polemiczne teksty i
dezyderaty miejskiego trasowania. Wyburzania, czyszczenia, przebijania i odkorkowywania.
Nawoływania o asfaltowe trasy, wielopasmowość, obwodnice i śródmiejskie arterie szybkiego
ruchu, które „rozwiążą problemy miasta”. Rozmaite „zawalidrogi”, w tym zabytkowe z
naszego punktu widzenia budowle – stanowiły w śmiało rysowanym planie połączeń i tras
niechcianą rzeczywistość. Od „oczyszczenia” zabytków z otoczenia i ich odsłonięcia przed
oczami publiczności – a może właśnie, przed oczami-kadrami kierowców i pasażerów, z
wiaduktów oglądających rekonstrukcje gotyckich czy nowożytnych budowli – możemy dojść
do bardziej wysublimowanych teatrów życia miejskiego, związanych z samochodami (Maciej
Nowicki, koncepcja nowego centrum Warszawy, 1945).

W obszarze badawczym „trasowania” miasta znajdziemy bowiem najróżniejsze zagadnienia,
dla których jedną z ram wspólnych jest właśnie kwestia dziedzictwa i historii w kontekście
jego nowych arterii, przeznaczonych dla samochodów, a projektowanych i budowanych w
wieku XX w ośrodkach środkowoeuropejskich.






Źródło:  https://kaliszconference2022.wordpress.com/

Aktualizacja:  2021-11-03 20:13:58